---

Uurtje thuis werken en dan verder in het café

06/01/2010 / Bob Witman

De nieuwe zelfstandige houdt een uurtje kantoor aan huis, dan in de bieb en vervolgens in het café. De kantoornomade is al een fenomeen in de horeca. Maar de traditionele kantoren staan leeg.

De slogan Your office is where you are klinkt eigentijds, maar is al stokoud. Hij werd in 1985 gemunt door de Amerikaanse economen Luchetti en Stone in de Harvard Business Review. Wie ’s ochtends een kijkje neemt in de nieuwe hoofdvestiging van de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA), begrijpt meteen wat ermee wordt bedoeld. Iedereen is er zijn mobiele kantoor aan het installeren. De laptop wordt openklapt, het bekertje met koffie verkeerd dampt naast de smartphone. Er is een stopcontact veroverd.

Belangrijkste les van het mobiele kantoor: wees op tijd, want dit nieuwe gebouw (architect Jo Coenen, 2007) telt weliswaar 1.200 werkplekken, maar de beste zijn voor half elf weg. Zorg voor goede rugdekking, het liefst een blinde muur achter je. Of confisqueer één van die polyester solocabines van vormgever/kunstenaar Joep van Lieshout. Niets is zo vervelend als het gevoel dat iemand achterlangs op je beeldscherm kan koekeloeren.

‘Third Space’
Welkom in ‘Third Space’, de Derde Ruimte – het domein dat geen kantoor is (‘Second Space’) en ook geen woning (‘First Space’). Third Space rukt op. De OBA is zo’n typische grootsteedse tussenruimte die door veel zelfstandigen wordt gebruikt als werkplek. Hoewel de techniek al lang de mogelijkheden biedt om te werken waar je wilt, is het vooral de grote vlucht van het ‘zzp-schap’ (zelfstandigen zonder personeel) die het Nieuwe Werken definitief heeft ingeluid.

Moet je je voorstellen, zegt kantooronderzoeker Jurriaan van Meel, verbonden aan het Centre of Facility Management aan de TU van Kopenhagen. ‘De term Third Space stamt uit begin jaren tachtig. Het huidige e-mailprotocol ook. De eerste pc zag het licht in 1977. De eerste sms (‘Merry Christmas’) werd verzonden eind 1992 en WiFi werd uitgerold in 1999. De techniek bestaat al heel lang, maar de kantooromgeving is eigenlijk al die tijd maar mondjesmaat veranderd.’ Daar komt volgens Van Meel nu snel verandering in.

Architect Willem Heyligers klimt omhoog in het trappenhuis van het nieuwe kantoor van Brunel Recruitment, een wervingsorganisatie voor financieel, juridisch en it-geschoold personeel. Het kantoor in Amsterdam West is vorige maand betrokken. Op de hoogste etage huist de directie, daaronder de operationele staf. Alles in fris design van de hand van Heyligers. Er zijn veel workbenches met designstoeltjes, weinig vaste bureaus, caravanvormige spreekruimtes in felle kleuren, solo-belhoekjes en bilateraal-overlegplekjes.

Maar de belangrijkste nouveauté bevindt zich bij de entree op de begane grond. Daar is geen receptie en ook geen portier; iedereen kan vrij binnen lopen en gebruikmaken van de espressobalie, het bedrijfsrestaurant en de werk- en overlegplekken die overal zijn ingericht. ‘Als een recruter als Brunel talent binnen wil halen’, zegt Heyligers, ‘moet je de Third Space, dit soort semi openbare ruimtes, in je eigen kantoor halen. Zeker als de crisis straks voorbij is en iedereen op zoek is naar goede mensen.’

Kantorenmarkt
Door de onstuimige groei van het aantal kleine zelfstandigen, groeit ook het aantal ‘zwervers’ op de kantorenmarkt. Volgens Johan Marrink van de belangenorganisatie ZZP Nederland zijn er in 2009 100 duizend kleine zelfstandigen bij gekomen. Dit zijn overigens niet allemaal nieuwe zzp’ers, maar ook zelfstandigen die zich nu pas melden als gevolg van de registratieplicht voor vrije beroepen. Maar zelfs als je die schrapt, is de werkgelegenheidsgroei in de sector eenmansbedrijven ook in absolute getallen groter dan in de loondienstsector. Een groeisegment dus, waarmee de kantoormarkt eigenlijk rekening zou moeten houden door het creëren van flexibele kantoorruimte.

Maar dat gebeurt niet, constateert architect Heyligers die veel kantoren inricht. Er wordt gebouwd voor de ‘oude’ markt, de klassieke middelgrote en grote ondernemingen waar mensen geacht worden elke werkdag op een vaste plek op hun kantoor te zitten. Er is in dat segment naar schatting 46 miljoen vierkante meter kantoor beschikbaar in Nederland, waarvan 5,5 miljoen vierkante meter leeg staat. De vraag is: worden die meters ooit bezet?

‘Er komen hier regelmatig ondernemers langs die een briljant idee hebben om werkruimtes voor zzp’ers te ontwikkelen’, zegt Johan Marrink. Maar hij ziet weinig succesvolle voorbeelden. Zzp’ers zijn een gedifferentieerde groep met uiteenlopende wensen. Ze werken vaak gedetacheerd bij de klant. Of ze willen lowcost werken en kunnen de huur voor een kantoor missen als kiespijn. Dan zitten ze thuis, of, als de muren ze aanvliegen, in café Doppio in Groningen, Dauphine in Amsterdam of Dudok in Rotterdam.

Daklozen
Café-restaurant Dauphine, ook ingericht door Heyligers, ligt vlak bij het Amstelstation in Amsterdam. Aan het eind van een doordeweekse middag zitten enkele laptoppers – zoals ze door het personeel worden genoemd – al sinds half tien in de zaak die groot is en 260 zitplaatsen telt. ‘Die zzp’ers zijn eigenlijk een soort daklozen’, zegt bedrijfsleidster Maartje Hiep liefkozend.

De kantoornomaden zijn een fenomeen in de horeca. Er zit een stelletje dat elkaar hier heeft leren kennen. Hiep heeft de laptopromance zien groeien. Maar niet alleen in de liefde vinden ze elkaar. Een conceptontwikkelaar vindt een webdesigner. Een starter een freelance financieel adviseur. Hiep heeft er een hoop stopcontacten moeten laten bijzetten. ‘Ze willen allemaal stroom hè, die zzp’ers.’

De jonge zelfstandige zit in een groot restaurant met ruis op de achtergrond, weet Van Meel. Een gemurmel dat niet te overheersend is om telefoneren of met je buurman te spreken, maar ook net weer zo hard dat je niet het idee hebt dat iedereen meeluistert. Deze groep zzp’ers vindt afleiding in het restaurant, maar kan er ook zijn netwerk ‘live’ exploiteren. Want twitter of facebook als vervanging voor het kletspraatje bij het koffiezetapparaat op de zaak is niet alle dagen bevredigend.

Contact
‘De voorspelling dat de sterke verbetering van de telecommunicatieve bereikbaarheid zou leiden tot een implosie van de publieke sfeer, bleek een misrekening’, blijkt uit onderzoek van de gemeente Amsterdam uit 2009 naar gebruik van de openbare ruimte. ‘Juist de vergroting van de telecommunicatieve contacten, deed de behoefte aan fysieke contacten stijgen, zoals bijvoorbeeld de noodzaak tot persoonlijke ontmoetingen (..). Die ontmoetingen spelen zich in toenemende mate af in omgevingen als ontbijtcafés, loungeplekken, bibliotheken, musea, cafés, galerieën en parken. Kortom, deze combinatie van een interactie-economie en menselijk kapitaal dat zeer (stedelijk) publiek georiënteerd is, heeft de third place weer nieuw leven ingeblazen.’

We hebben het hier natuurlijk wel slechts over een klein deel van de zzp-markt, nuanceert Van Meel. 75 Procent van zzp’ers werkt op de locatie van de klant die hem heeft ingehuurd. Dan is er nog een groep die een bescheiden kantoortje huurt of thuis werkt. Het zzp-schap is ook een uitkomst voor jonge ouders die in een vaste baan te weinig flexibiliteit vinden om kinderen op te vangen. Maar er is zeker een mobiele groep, constateert Van Meel, die soms bij een opdrachtgever werkt, maar vaak ook rondzwerft. Die groep zoekt elkaar op. En daarvoor heeft de bestaande kantorenmarkt weinig te bieden.

Bedrijfsverzamelgebouwen
Veel grote steden kennen wel bedrijfsverzamelgebouwen. Hooghiemstra in Utrecht. De Caballerofabriek in Den Haag. Creative Factory in Rotterdam. Het oude Volkskrantgebouw in Amsterdam. Die zitten vaak vol met jonge startende ondernemers. De huur is redelijk, maar zelfs dat vindt niet elke zelfstandige een uitkomst. Die wil een kantoor per uur kunnen huren

Dat kan bijvoorbeeld bij Spaces, een downtown flexibel kantoor in een grachtenpand in Amsterdam. Hier betaal je honderd euro per maand om lid te worden. Voor dat geld kun je op kantoortijden terecht in een loungeachtige ruimte op de begane grond, die je deelt met tal van anderen. Dat soort kleinschalige ruimtes duikt steeds meer op in grote steden. Regus is een grote zakelijke keten met kantoren in Nederland en over de hele wereld waar je vanaf 24 euro per dag een werkplek kunt huren.

Maar het zzp-schap is een lastige markt om kantoorruimte voor te ontwikkelen, denkt Van Meel. Die is kleinschalig en vergt veel flexibiliteit. Een groeiende groep werknemers heeft niet meer één vaste werkplek. Het nieuwe kantoor is vooral ook een plek om elkaar te ontmoeten, te overleggen en om de teamgeest te stimuleren. Neem het Europese hoofdkantoor van Google in Zürich. Daar zijn grote chill-ruimtes waar je een mega-aquarium vanuit een ligbad kunt bestuderen. Oude skicabines zijn omgebouwd tot overlegkamers. Plus een glijbaan in plaats van een trap.

‘Die glijbaan zie je tegenwoordig overal opduiken. Zo karikaturaal als bij Google hoeft het ook weer niet’, zegt Van Meel. Maar het nieuwe kantoor moet wel worden bevrijd van zijn oude conventies. Samen met het feit dat door de komst van flexplekken er minder vierkante meter per werknemer nodig is, betekent dat slecht nieuws voor die 5,5 miljoen leegstaande vierkante kantoormeters. Die zijn waarschijnlijk niet meer te redden, denkt Van Meel.

Nieuwe zoekopdracht

uitgebreid zoeken