Een nieuwe lente is in aantocht

Toen hij in 2001 ‘de tijdgeest zag kantelen’, besloot Tom Kniesmeijer (48) dat eens tot op de bodem uit te gaan zoeken. Negen jaar later is het boek over zijn bevindingen af. En wat blijkt? Een nieuwe energie-explosie à la 1966 en 1989 is ophanden.

Wat rock, lsd en de provo’s waren in 1966, werden house, xtc, commerciële televisie en de val van de Muur in 1989: een nieuwe ‘lente’, een nieuwe energie. Midden 2011 is het weer zover, betoogt psycholoog en oud-reclamestrateeg Tom Kniesmeijer (48), die met zijn recente boek De seizoenen van de tijdgeest genomineerd is voor de Trendwatcher of the Year 2010-verkiezing op 21 april.

De tijdgeest, de dominerende trant van denken en handelen binnen een samenleving, doorloopt volgens Kniesmeijer een cyclus van vier seizoenen die elk vijf à zes jaar duren.

We schuiven om de vijf jaar een ‘seizoen’ op en dat merk je aan ‘de manier waarop mensen zich uiten in de media, kunst, muziek en film of de politiek’. En op dit moment is de tijdgeest volgens hem aan het kantelen: een nieuwe lente is in aantocht.

Hoe onderscheid je zulke ‘seizoenen’?

‘Na zo’n nieuwe lente, met nieuwe ideeën, volgt een zomerse periode waarin die nieuwe energie de hele maatschappij doordringt. In de jaren zeventig kreeg je in die periode vrouwen- en homo-emancipatie, in de jaren negentig de opkomst van de multiculturele maatschappij. Je zoekt mensen waar je wat mee deelt, en iedereen gaat zichzelf ongebreideld ontplooien.

‘Daarna komen ‘herfst’ en polarisatie: de ene trapt nog hard op het gaspedaal, de andere op de rem, want je komt regelmatig met een andere groep in botsing. In de ‘wintertijd’ valt de discussie echt helemaal stil. Mensen gaan zich verenigen onder een grote gemeenschappelijke deler, bedenken ‘canons’, tot er – 20 tot 24 jaar na de vorige keer – weer een nieuwe explosie volgt, en een nieuwe lente aanbreekt.

Mark Twain zei het al: de geschiedenis herhaalt zich nooit, maar heeft de neiging te rijmen. De ontwikkelingen binnen de cultuur zijn dus beter te voorspellen dan we denken.’

Hoe kwam je hier bij?

‘Als reclamestrateeg hield ik veel presentaties bij klanten over hoe je als bedrijf kunt omgaan met een veranderende tijdsgeest. 2001 was een heftig omslagpunt, met de opkomst van Pim Fortuyn en 11 september. Terwijl de jaren negentig nog erg hoopvol waren, met de komst van het internet en de ontwikkeling van de biotechnologie. Mensen vroegen me meer uitleg.

Ik ben van opleiding sociaal-psycholoog, dus toen ben ik me erin gaan verdiepen. De sfeer toen deed me sterk denken aan begin jaren tachtig, de periode dat ik ging studeren.

‘Mijn puberteit speelde zich af in de jaren zeventig, een periode die je nu heel erg ‘zomers’ kan noemen. Mijn generatie deed als eerste aan zelfontplooiing. Wij kregen de waarden van de protestgeneratie uit de sixties als eerste mee door leraren en programma’s op school. Maar aan de universiteit deed de ‘grote verrechtsing’ haar intrede.

Wij kwamen nog met onze zelfgebreide truien en politieke discussies op de universiteit, twee jaar later hadden de eerstejaars parelkettinkjes en opgesteven polo’s. Dat was echt een enorme cultuuromslag. Groepen in de samenleving kwamen toen diametraal tegenover elkaar te staan, want je had ook de vredesbetogingen en de krakersrellen. De staatsbegroting liep op de klippen. Halverwege de jaren tachtig werd alles doodverklaard. Muziek was dood, kunst was dood.’

En veel daarvan zag je 20 jaar later terug.

‘Ik ben verbaasd dat mensen hier zo weinig over nadenken. Als ik nu tegen mensen zeg: ‘Weet je nog dat mensen in 2002 op het Binnenhof ‘Kok moordenaar’ stonden te scanderen?’, dan zeggen ze : ‘Nèe, zo erg was het toch niet?’ Maar op dat moment was het écht alsof de samenleving ontplofte. Dat Katja Schuurman in Barend & Van Dorp tegen een minister stond te schreeuwen: ‘En jij moet gewoon eens je werk gaan doen’, vinden we nu alweer idioot.

‘30 procent van de mensen is altijd wat conservatiever omdat ze veel minder mogelijkheden hebben om mee te gaan met de vernieuwingsgolf: diegenen die Marcel van Dam de ‘onrendabelen’ noemt. Die sluiten zich als eerste af, omdat ze allerlei ontwikkelingen zien die aan hen voorbijgaan. Ze zien vooral nadelen: eind jaren negentig waren dat dingen als SARS, vogelgriep, spam en kindermisbruik. De grote middengroep helt langzaam naar hen over.

In de media zie je de laatste strijders van het vrije woord langzaam ten onder gaan, omdat ze een anachronisme zijn geworden. Cabaretiers als Hans Teeuwen, die het beledigen tot kunst verhief. Nu covert hij Frank Sinatra.’

In het boek betoog je dat we nu in een winterperiode zitten die begonnen is in 2006, en ergens in 2011 eindigt.

‘Werd Balkenende in 2002 nog uitgelachen om zijn normen en waarden, in 2006 nam iedereen het serieus. Het CDA voelt de tijdsgeest erg goed aan. De leuze van het regeerakkoord toen was: ‘Samen werken, samen leven’, verenigen onder één noemer. Nu roep ik: het is weer tijd voor een omslag.’

Is het succes van Geert Wilders een hoogtepunt van de winterperiode, of juist een teken van een sluimerende nieuwe lente?

‘Zijn boodschap is heel winters: wij hebben één cultuur in Nederland, en de rest sluiten we gewoon buiten. Uit Wilders komt nu geen energie, omdat hij zich vooral tégen andere dingen afzet. Maar als hij erin slaagt mensen te mobiliseren, als hij nieuwe energie opwekt, zou hij ook een lentefiguur kunnen worden. Een oorlog kan ook lente zijn.

‘Met allochtonen is het net zo. Die jonge Marokkanen blijven natuurlijk niet eeuwig in het verdomhoekje zitten. Ofwel komt er een positieve beweging, maar dan moet Nederland er ook wel een klein beetje ruimte voor maken. Nieuwe omroepen, tv-series of een soort ‘Kuscous’-festival om op een optimistische manier energie weg te sluizen.

Maar het kan ook dat ze zich tegen Nederland willen afzetten met demonstraties en zelfs aanslagen. We zeggen nu tegen ze ‘Doe maar normaal’, maar dat kunnen ze niet, want ze mogen niet eens de disco in.

‘Ik kan het vergelijken, want ik ben zelf homo, en voor homo’s was dat vroeger precies hetzelfde. Op een gegeven moment gaan mensen dan hun plaats opeisen, met grote demonstraties: je zult accepteren wie ik ben.’

‘Links Nederland heeft tien jaar lang in de verdrukking gezeten sinds ze met de puinhopen van Paars zijn weggezet. Iemand als Cohen maakt nu ineens weer een enorme energie los. Dan duiken de raps en T-shirtjes met ‘Yes, we Cohen’ op, die anderen weer aansteken.’

En Cohen past in de tijdsgeest.

‘Ja, hij is de Nederlandse versie van iemand die heel erg kan verenigen (winter), maar ook niet wars is van vernieuwing (lente). Dat heeft hij gemeen met Barack Obama. Die is alleen al door zijn persoon volstrekt vernieuwend, maar heeft dat altijd onderbouwd door te benadrukken dat de Amerikanen het samen moeten doen. Hij probeert de Republikeinen ook meer bij zijn beleid te betrekken. En tegelijk is hij natuurlijk ook de man van de ‘change’, die er een algemene ziekteverzekering door weet te drukken. Ik ben een optimist, dat weet ik, maar ik zie wel een soort nieuw idealisme, ook in de politiek.

‘Een aantal vertegenwoordigers van alle grote partijen in Nederland is bijvoorbeeld bij elkaar gaan zitten om gezamenlijk een manifest over duurzaamheid te schrijven. Jammer alleen dat de media ‘groen’ altijd alleen maar als een soort soft alternatief zien. Dan maak je een groene pagina in de Volkskrant, of een hoofdstukje in je jaarverslag, en dan denk je dat dat het is. Terwijl de hele samenleving die kant op beweegt.

‘Wat de vrije markt en het neoliberalisme voor de jaren negentig waren, kan de verduurzaming van de economie voor de jaren tien worden. Want het levert ook gewoon banen op. En als je het zou gaan beschrijven als het paradigma van nu, dan is het ineens waar.

'Een goed voorbeeld is de vrije markt. Die wordt nu gezien als een vast gegeven. Maar die is er pas sinds 1986 of zo, daarvoor hadden we een staatsgeleide economie, daar praat nooit meer iemand over! Stel je voor dat je de economische pagina’s vanuit een duurzaamheidsperspectief zou schrijven, en één themapagina ‘vrije markt’.’

Zie je op economisch gebied nog meer veranderingen?

‘Ik hoop dat werknemers gaan ontdekken wat hun macht is. Zij stoppen hun pensioengeld in een pensioenfonds, dat daar vervolgens aandelen in een opkoopfonds mee koopt. Dat opkoopfonds koopt uiteindelijk jouw bedrijf en kleedt je pensioengeld mee uit. Hoe idioot is dat?

‘In Groot-Brittannië is 20 procent van de bedrijven eigendom van pensioenfondsen, dat betekent dus in handen van de personeelsleden. Dat principe is een ongelooflijke economische macht, die nog nooit gebruikt is. Als mensen op zo’n manier gaan nadenken, dan is dat een fundamentele verandering. In de jaren negentig was het paradigma: ik ben regisseur van mijn eigen leven.

‘De generatie die zo is opgegroeid en zijn baan onlangs kwijt is geraakt omdat een of andere bankier zijn bonus heeft willen vergroten, ontdekt nu dat ze maar een nietig schakeltje is in een grotere keten. Het omslagpunt zal zijn wanneer een deel van die groep zegt: dit gaan we niet meer doen.’

Wat verandert er op werkgebied in de komende jaren?

‘Nederland zit op dit moment nog heel erg vast in een controlecultuur. Maar in de politiek roept iedereen nu dat we terugmoeten naar eigen verantwoordelijkheid. De politie moet terug naar de basis, leraren moeten weer meer knopen zelf doorhakken. We gaan weer meer delegeren. Je kunt niet alle risico’s uitsluiten.

‘Verder denk ik aan organisaties als ‘Durf te vragen’, een van de vaakst besproken onderwerpen op Twitter. Die hebben door het hele land gratis bijeenkomsten om kleine ondernemers verder op weg te helpen.

Of ‘Seats2meet’ in Utrecht, waar zzp’ers gratis kunnen komen werken en netwerken. Ik ben er geweest, dat is zo’n bijenkorf. Een soort van open source op werkgebied. Allemaal mensen die een ander met zijn businessplan willen helpen of de naam van een kennis doorspelen. Zo’n systeem werkt op basis van vertrouwen en is heel idealistisch, op het randje van naïef. Iets wat je in de jaren zestig ook met de provo’s zag.

‘Huizenruil via internet, kledingbeurzen waar je op muziek van een dj met andere bezoekers kleding ruilt: er is een hele parallelle economie aan het ontstaan. Daarin zijn geld en status niet meer de belangrijkste doelen, maar waarden als welzijn en zelfontplooiing.’

EscenicId: 760114

Geef je reactie

Je kan een reactie ingeven op een artikel via jouw LinkedIn account.
We vragen je bij een reactie je voornaam, achternaam en functietitel - die tevens automatisch ingeladen zijn vanuit jouw LinkedIn profiel - in te vullen.

Via onderstaande link kan je inloggen met je LinkedIn account. Aanmelden met je LinkedIn Account

Toelichting lezersreacties

Lezersreacties worden geplaatst op de website van VKbanen. Door het insturen van een reactie verleen je impliciet toestemming aan VKbanen je reactie onder vermelding van je naam en functietitel te publiceren op de website. Je reactie zal, indien nodig, worden geredigeerd en ingekort.

De redactie behoudt zich het recht voor om reacties te verwijderen als zij:

• Afwijken van het onderwerp, de stelling of de vraag.
• Beledigend of discriminerend zijn
• Commerciële doeleinden dienen

We vragen je bij een reactie je voornaam, achternaam en functietitel - die tevens automatisch ingeladen zijn vanuit jouw LinkedIn profiel - in te vullen. Die worden bij de bijdrage geplaatst op de website. Je e-mailadres vermelden we niet. Deze zal door de redactie alleen worden gebruikt om je een vraag te kunnen stellen, bijvoorbeeld bij een oproep om informatie, foto’s, of bij onduidelijkheden in de tekst.

De redactie van VKbanen