Dokter in de orkestbak

Psychiater Esther van Fenema (39) heeft twee grote liefdes: de muziek en het menselijk brein. Daarom combineerde ze als student het conservatorium met geneeskunde en richtte ze onlangs de eerste psychiatrische kliniek voor musici op.

Geen priemende ogen die dwars door je heen lijken te kijken, veelbetekenende stiltes of pijnlijke tegenvragen. Psychiater Esther van Fenema (39) is een vriendelijk en toegankelijk persoon. Wel waarschuwt ze dat ze niet te veel wil loslaten over haar privésituatie; dat kan later het contact met patiënten in de weg zitten.

‘Een psychiater is een neutraal instrument met wie de patiënt zich moet kunnen identificeren’, legt ze uit. ‘Informatie over je thuissituatie, je visie op religie of voor mijn part je afkeer van spruitjes, kan dat verstoren.’ Naast psychiater is Van Fenema professioneel violiste. Al jaren liep ze rond met het idee een speciale poli op te zetten voor musici met psychische problemen. Na haar afstuderen vorig jaar zomer kon ze er meteen mee aan de slag in het Leids Universitair Medisch Centrum.

Daar, in het doolhof van gangen gaat ze voor naar de kamer van een collega, omdat haar eigen kamer een soort bezemkast zonder daglicht is. Een methode om haar psychische stabiliteit op de proef te stellen? Lachend: ‘Ach, de plek is wel gezellig. Collega’s lopen er makkelijk binnen.’

Weet je als psychiater nou altijd feilloos hoe je je eigen problemen en dilemma’s moet oplossen?

‘Ik heb aardig wat zelfkennis. Tijdens mijn opleiding tot psychiater ben ik zelf ook in therapie geweest, een vast onderdeel. Als psychiater moet je je bewust zijn van je eigen bagage, zodat je zuiver naar patiënten kunt kijken. Je kunt je blik niet laten vertroebelen door je eigen ervaringen en emoties. Als ik zelf problemen heb, kan ik meestal vrij goed analyseren waar die mee te maken hebben. Maar oplossen is wat anders, dan zou ik ook in staat moeten zijn om ze te voorkomen. Zo werkt het niet. Problemen horen bij het mens-zijn. Je leeft, er zijn altijd wel hobbels waar je overheen moet.’

Ben jij degene bij wie vrienden en bekenden hun hart uitstorten?

‘Problemen aanhoren hoort bij vriendschap. Meer kan ik niet doen, daarvoor heb ik niet genoeg afstand. Bovendien wil ik geen ongelijkwaardigheid in de vriendschap scheppen. Mijn vrienden zouden trouwens ook veel te eigenwijs zijn om zich door mij te laten helpen.’

Hoe reageren mensen als je op een feestje vertelt wat je doet?

‘Dan ontstaat er wel eens een ongemakkelijke sfeer. Sommige mensen hebben een magisch beeld van mijn vak. Ze denken anno 2009 nog steeds dat je bionische ogen hebt en door ze heen kunt kijken. Dat schept een afstand die ik niet zo prettig vind. Op een feestje sta ik echt niet iedereen te analyseren.’

Niet menselijks mag haar dan vreemd zijn, in haar studietijd leverde Esther van Fenema een bijna bovenmenselijke prestatie. Op de middelbare school werd ze heen en weer geslingerd tussen de keuze voor het conservatorium en de studie geneeskunde. Haar viool won. Maar na drie jaar op het Sweelinck Conservatorium in Amsterdam, begon ze de intellectuele uitdaging te missen. Omdat aan de universiteit van Brussel geen loting is, begon ze daar aan geneeskunde en vervolgde er haar vioolstudie. Na een jaar kon ze alsnog terecht op de Utrechtse geneeskundefaculteit. Inmiddels was ze te verknocht geraakt aan de romantische viooltraditie in Brussel om weer van conservatorium te wisselen. Het grote pendelen nam een aanvang. Ze bewoonde een zolderkamertje in Rotterdam en treinde vrijwel dagelijks naar Utrecht en Brussel. En dat lange tijd onder valse voorwendselen, want een bezigheid buiten het conservatorium wordt onder muziekstudenten beschouwd als verraad.

Twee zware studies in twee landen, hoe was dat vol te houden?

‘Ik deed veel in de trein, leerde er al mijn tentamens. Het was natuurlijk een hoop geregel en gedoe, maar het waren twee passies van me. Dat gaf genoeg energie. Ik leefde in twee heel verschillende werelden. Overdag een anatomieles in Utrecht en ’s avonds op de planken voor een Bachconcert met het kamerorkest van het conservatorium. Toch ik kan me ook nog wel avonden in de kroeg herinneren.’

Waar komt die passie voor viool vandaan?

‘In ons gezin was er veel aandacht voor muziek. Mijn moeder heeft ook op het conservatorium gezeten en het was heel vanzelfsprekend dat de kinderen op jonge leeftijd een muziekinstrument gingen bespelen. Op de lagere school moest mijn moeder nog wel de wekker zetten zodat ik lang genoeg oefende, maar vanaf mijn pubertijd kwam het fanatisme en het idee om er professioneel mee door te gaan. Ik begon heel hard te studeren. Wij woonden in Driebergen en ik had een paar keer per week les in Amsterdam. Ik kreeg ook een bijzondere positie op het gymnasium, omdat ik de laatste twee jaar de vooropleiding voor het conservatorium in Utrecht volgde.’

Geneeskunde was toen ook al in beeld?

‘Ja, ik was ontzettend geïnteresseerd in hersenwetenschap, las er veel over. Half uit meligheid heb ik een keer een spreekbeurt gehouden over de diepere betekenis van Roodkapje volgens Freud. Mijn medeleerlingen keken wel glazig uit hun ogen bij die stortvloed aan intellectueel jargon.’

Het is wel een lange studie. Pas op je 37ste was je klaar.

‘Ik heb nog een kleine omweg gemaakt. Na vier jaar geneeskunde en twee jaar co-schappen moest ik mijn specialisatie kiezen. Ging ik toch weer twijfelen, want het ambachtelijke vakmanschap van chirurgie sprak me ook heel erg aan. Om er even vanaf te zijn heb ik een jaar als arts op de eerste hulp gewerkt. Toen merkte ik dat ik psychische problematiek toch het spannendst en afwisselendst vind. In Leiden ben ik daarna in vierenhalf jaar opgeleid tot psychiater.’

Tijdens haar specialisatie polste Van Fenema al voorzichtig de animo op het Leids Universitair Medisch Centrum voor haar droom: een poli voor musici met psychische problemen. Een origineel plan, want zo’n specifieke dienstverlening bestond nog nergens. Niet in Nederland, maar voor zover Van Fenema weet ook niet elders ter wereld. Weliswaar kunnen getroebleerde musici in Amsterdam en Maastricht terecht, maar daar is psychische hulp slechts een onderdeel van de hulpverlening.

Het hoofd van de afdeling psychiatrie was onmiddellijk enthousiast. Zodra Van Fenema was afgestudeerd, in juli 2008, kreeg ze een vaste aanstelling en groen licht voor het opzetten van de poli. Ze nam een jaar om de praktijk op te bouwen en de belangstelling te onderzoeken. Deze nazomer kwam het moment om ermee naar buiten te treden. Het leidde tot een storm van publiciteit, ook internationaal.

Hoe kwam je op het idee van deze muziekpoli?

‘Al toen ik op het conservatorium zat viel me op hoeveel studenten psychische problemen hadden. Ik schrok van de ernst daarvan, tot zelfmoordpogingen aan toe. Veel mensen leden onder de spanning van examens, audities, de concurrentie van medestudenten. Gelukkig had ik een docent die daar erg op gespitst was. Zij zei: het is niet alleen belangrijk of je mooi een sonate kunt spelen, het gaat om de hele persoon. Zij kon zien of je goed in je vel zat aan hoe je speelde, aan je hele motoriek. Ik heb daar vaak met haar over gepraat.’

Zijn het altijd externe factoren die musici parten spelen of heeft het ook met een bepaalde gevoeligheid te maken?

‘Allebei, denk ik. Musici hebben ongetwijfeld een speciale persoonlijkheidsstructuur. Zij zijn vaak obsessief, perfectionistisch. Dat moet ook wel om dit vak te kunnen uitoefenen. Bij mijn patiënten merk ik dat er ook vaak psychische klachten in de familie voorkomen, wat hen extra kwetsbaar maakt.’

En waarom is het zo’n stressvol vak?

‘Beroepsmusici moeten altijd een topprestatie leveren, leggen hun hele ziel en zaligheid in de muziek. De werkomstandigheden zijn onregelmatig, de betaling is laag en er zijn beperkte doorgroeimogelijkheden. De concurrentie, ook binnen een orkest, is zwaar. Musici met een kwetsbaar zelfbeeld zijn als de dood dat de anderen horen dat ze een fout maken. Na één valse noot kunnen ze soms nachten niet slapen of durven zelfs de straat niet meer op.’

Hoe pak je de problemen aan?

‘Het gaat om algemene psychische stoornissen, vaak om depressies en angststoornissen. De behandeling daarvan wijkt niet af van de algemene richtlijn. Wel is het belangrijk dat ik zelf violiste ben en het muziekwereldje begrijp. Musici vinden het moeilijk om toe te geven dat ze ergens mee zitten, je kwetsbaar opstellen is absoluut niet de mentaliteit. Ook moet je je als arts realiseren welk effect medicatie kan hebben op de uitoefening van hun vak. Zo kun je van bepaalde antidepressiva trillende handen krijgen, en dat kan natuurlijk echt niet.’

De muziekpoli is niet Van Fenema’s enige besogne. Ze blijft haar werk als psychiater combineren met muziek. Niet een plichtmatig riedeltje tijdens de feestdagen, maar elke dag serieus studeren en geregeld optredens. Zo speelt ze op projectbasis mee met een Engels kamermuziekensemble, dat vrijwel elke zomer meedoet aan een operafestival. Begin januari geeft ze met hetzelfde gezelschap een kinderconcert in Doorn: de Notenkrakersuite van Tsjaikovski. Ook op het Leids Universitair Medisch Centrum heeft ze, naast haar werk voor de muziekpoli, nog andere taken. Ze is algemeen ziekenhuispsychiater, wat betekent dat ze samen met collega-psychiaters alle voorkomende gevallen van acute psychische nood opvangt. Ouderenpsychiatrie is daarbij een speciaal aandachtsgebied. En dan is ze ook nog eens aan het promoveren.

Wat is er mooi aan je vak?

‘Ik beschouw het als een privilege dat mensen je zo dichtbij laten komen, je vertrouwen geven. Je hebt toegang tot dat wat mensen authentiek maakt, hun unieke patronen. Dat maakt mijn werk ontzettend afwisselend. Ik leer van elke patiënt.’

Over psychologen wordt vaak gezegd dat ze voor hun studie hebben gekozen omdat ze zelf psychisch in de knoop zitten. Gaat dat ook op voor psychiaters?

‘Dat cliché klopt soms, maar lang niet altijd. Om begrip op te kunnen brengen voor de problemen van mensen, is het wel handig als je een bepaalde gevoeligheid hebt. Ieder mens kent fluctuaties in zijn gevoelsleven. Daardoor kun je je voorstellen wat het is om somber te zijn, wat kan uitlopen op een depressie. Of bang te zijn om afgewezen te worden, een mogelijk symptoom van een borderlinestoornis. Je bent niet óf gezond óf gek; het is vaak een glijdende schaal. Wel van belang is dat je als psychiater genoeg afstand houdt om naar een patiënt te kunnen kijken, anders verlies je het overzicht.’

Het moet af en toe wel zwaar zijn, al die ellende die je tegenkomt.

‘Het valt me soms zwaar om te zien hoeveel impact een psychische klacht op het leven van een patiënt heeft. Een depressief persoon kan vaak nergens meer van genieten, geen kleuren meer zien. Een enkele keer kan het gebeuren dat iemand is uitbehandeld, dat niets helpt. Zelfmoord komt ook voor. Als je dat als behandelend arts gaat zien als je eigen falen is het heel belastend. Je moet je blijven realiseren dat zo’n stap het gevolg is van een psychische aandoening. Een oncoloog heeft te maken met mensen die overlijden, een psychiater heeft dat net zo goed.’

Kun je deze misère van je afschudden als je naar huis gaat?

‘Voor zowel mijn muziek als de psychiatrie geldt dat de scheidslijn tussen privé en werk vaag is. Thuis denk ik vaak nog na over interessante patronen die ik bij patiënten heb gezien. Emotioneel laat ik het wel los. Die afstand leer je door je ervaring, en ook tijdens de studie wordt daar veel aandacht aan besteed. Wel moet ik een balans zoeken, ervoor zorgen dat mijn eigen brein tot rust komt. Muziek helpt daarbij, maar ook contact met vrienden.’

Is een bezoek aan een psycholoog of psychiater nog steeds een taboe?

‘Ja, stom genoeg wel. Als je suikerziekte hebt ga je naar de internist, als je een depressie of een angststoornis hebt naar de psychiater. Is dat nou zo moeilijk? Met de muziekpoli hoop ik het taboe in de muziekwereld te doorbreken, zodat musici met klachten daar minder lang mee door blijven lopen en niet in de ziektewet belanden. Ik wil laten zien dat een psychische stoornis niet raar is en ongelooflijk vaak voorkomt. Mensen zoeken vaak een metafysische oorzaak, maar als ik eerlijk ben zie ik het heel biologisch.

In de maatschappelijke discussie wordt dan gezegd dat je daarmee de mens reduceert tot biologie. Zo zie ik dat niet. De biologie is zo fascinerend, heeft een complexiteit waar een enorme schoonheid in schuilt. Ik ben heel nieuwsgierig naar de toekomst van mijn vak. Ik hoop dat we er nog eens achter komen wat nou precies de biologische basis is van psychische ziekten. Maar ook wat er in je brein gebeurt als je tot tranen toe geroerd bent door de Mattheus Passion.’

EscenicId: 755326

Geef je reactie

Je kan een reactie ingeven op een artikel via jouw LinkedIn account.
We vragen je bij een reactie je voornaam, achternaam en functietitel - die tevens automatisch ingeladen zijn vanuit jouw LinkedIn profiel - in te vullen.

Via onderstaande link kan je inloggen met je LinkedIn account. Aanmelden met je LinkedIn Account

Toelichting lezersreacties

Lezersreacties worden geplaatst op de website van VKbanen. Door het insturen van een reactie verleen je impliciet toestemming aan VKbanen je reactie onder vermelding van je naam en functietitel te publiceren op de website. Je reactie zal, indien nodig, worden geredigeerd en ingekort.

De redactie behoudt zich het recht voor om reacties te verwijderen als zij:

• Afwijken van het onderwerp, de stelling of de vraag.
• Beledigend of discriminerend zijn
• Commerciële doeleinden dienen

We vragen je bij een reactie je voornaam, achternaam en functietitel - die tevens automatisch ingeladen zijn vanuit jouw LinkedIn profiel - in te vullen. Die worden bij de bijdrage geplaatst op de website. Je e-mailadres vermelden we niet. Deze zal door de redactie alleen worden gebruikt om je een vraag te kunnen stellen, bijvoorbeeld bij een oproep om informatie, foto’s, of bij onduidelijkheden in de tekst.

De redactie van VKbanen