'Ambtenaren gaan door roeien en ruiten'

Ze was een van Nederlands invloedrijkste ambtenaren, maar een wethouderschap in Amsterdam leek Andrée van Es (57) nog leuker. Ze mist de mensen op haar ministerie nu al: ‘Ze hebben allemaal hart voor de publieke zaak.’

Ze is een beetje van beide steden, zegt Andrée van Es (57). ‘Ik ben geboren in Den Haag en woon al 35 jaar in Amsterdam.’ Sinds vorige maand is Van Es wethouder van Werk, Inkomen, Participatie, Diversiteit en Integratie, Inburgering en Bestuurlijk Stelsel in Amsterdam. Een hele mond vol.

Ze heeft afscheid genomen als directeur-generaal Bestuur en Koninkrijksrelaties bij het ministerie van Binnenlandse Zaken in Den Haag, maar mist de mensen met wie ze tweeënhalf jaar intensief heeft samengewerkt nu al. Niettemin is ze blij met haar keuze voor het wethouderschap, zegt Van Es in haar werkkamer met uitzicht over de Amstel. ‘Ik ben ontzettend verknocht aan Amsterdam. Het is prachtig bestuurder te zijn in je eigen stad.’

Terwijl ze als topambtenaar vooral een adviserende rol had, staat ze na jaren weer middenin de politieke arena, die ze twintig jaar geleden verliet toen ze haar werk als Tweede Kamerlid voor de PSP en GroenLinks beëindigde. ‘Dat voelde vanaf de eerste dag goed. Toen ik de eerste keer in de gemeenteraad stond, dacht ik na vijf minuten: het is eigenlijk net als fietsen, je verleert het niet.

‘Als politicus sta je meer in de wind, je neemt beslissingen en moet verantwoording afleggen. Ik sta nu dichterbij vraagstukken die mensen raken. Er zijn 40 duizend werklozen met een bijstandsuitkering in Amsterdam, van wie achtduizend jongeren. Daar wil ik wat aan doen.’

U bent relatief kort topambtenaar geweest.
‘Ja, ik vind het grootste nadeel dat het te kort heeft geduurd. Dat mensen bij Binnenlandse Zaken mijn vertrek jammer vonden, was voor mij strelend. Ze zeiden: we begrijpen het goed. Het is fantastisch voor Amsterdam, maar voor ons is het waardeloos.’

Wat deed u als directeur-generaal?
‘Je hebt een secretaris-generaal en daaronder een aantal directeuren-generaal. Zij zijn gezamenlijk het kruispunt tussen de ambtelijke organisatie en de politieke top. Dus aan de ene kant gaf ik leiding en was ik het boegbeeld van mijn directoraat-generaal. Aan de andere kant was ik een van de belangrijkste adviseurs van de bewindslieden. Ik heb altijd gezegd dat het een positie met twee gezichten is. Mensen verwachten dat je vooraan staat. Tegelijkertijd ben je ambtenaar, dan moet je dus onzichtbaar zijn. Het gaat uiteindelijk om de bewindslieden.’

U kwam als buitenstaander binnen bij de rijksdienst. Was dat lastig?
‘De meeste mensen komen rond hun 25ste binnen op een departement en groeien dan binnen de organisatie. Langzaamaan leren ze de mores kennen. Maar je kunt het ook doen zoals ik, door veel ervaring op te doen op veel andere plekken. Ik moest kennismaken met het departement en de rijksdienst en wennen aan mijn rol. Maar omdat ik van buiten kwam, nam ik wel een frisse wind mee. Ik vind het nog steeds belangrijk dat de rijksdienst mensen van buiten probeert te halen.

‘Uiteindelijk gaat het erom dat je in een complexe organisatie met complexe vraagstukken kunt omgaan. Dat kan door flexibel te zijn, door niet te schrikken van een beetje tegenwind en door de rust te bewaren. Dat zijn zo’n beetje de eigenschappen die je als topambtenaar moet hebben. In mijn begindagen had ik onmiddellijk een bomvolle agenda en moest ik rennen van het een naar het ander. Toen zei een secretaris-generaal tegen me: ‘Andrée, les één: een d-g rent nooit. Je moet rust uitstralen’.’

Waar kon u moeilijk aan wennen als directeur-generaal?
‘Aan de mate van hiërarchie. Het gaat toch erg om posities en dat voelde ik zelf ook als directeur-generaal. Ik was gewend om als zelfstandige te werken of in platte organisaties. En toen kwam ik terecht in een klassieke bureaucratie met parafen, waar mensen opkijken naar een directeur-generaal. Opeens was ik behalve mezelf ook de d-g.

‘Ik heb geprobeerd daar iets aan te veranderen, omdat ik het belangrijk vind toegankelijk te zijn voor je medewerkers. Dat kan in de vorm van een wekelijks spreekuur iedere maandagochtend. Ook vind ik het belangrijk om jonge medewerkers vertrouwen te geven. Ze moeten de ruimte krijgen om fouten te maken zonder dat ze daar meteen op worden afgerekend.’

Heeft u nog meer kritiek?
‘Ik heb altijd veel vragen gesteld. Waarom is dit zo? Het antwoord was dan: omdat we het altijd zo doen. Ik heb een keer een documentaire gezien over de componist Varèse, die zei: ‘ Traditie. Ach, traditie is vaak niet meer dan dertig jaar slechte gewoonten.’ Ik houd ook wel van traditie, hoor. Maar je moet je je ook blijven afvragen of het anders kan.’

Welke traditie heeft u overboord gezet?
‘Bij de jaarlijkse kerstborrel zongen de directeuren altijd met een muts op een lied. Dat is niet helemaal mijn ding. Ik vond het leuker om een open poëziepodium te organiseren. Iedereen mocht een gedicht uitzoeken of maken. Ik zei: medewerkers mógen voordragen, leidinggevenden moeten.

‘Dat was natuurlijk met een knipoog bedoeld, maar in een ambtelijke organisatie betekent dat: de d-g zegt het, dus het moet. Iedereen ging aan de slag met dichtbundels en het was fantastisch. Leidinggevenden moesten zich opeens van een heel andere kant aan hun medewerkers laten zien. Veel kwetsbaarder. Bij mijn afscheid hebben ze voor mij dichtregels uitgezocht en gemaakt. Ik was daar erg door geroerd.’

Hoe kijkt u terug op uw periode als topambtenaar?
‘Heel positief. Ik heb ontzettend hard gewerkt. Het is echt een van de zwaarste bestuurlijke banen in Nederland. Ik vind de complexiteit van de overheid interessant, juist omdat je op dat kruispunt zit tussen ambtelijke organisatie en politieke top. Ik heb met ongelooflijk plezier met de medewerkers gewerkt, omdat ik echt onder de indruk was van hun deskundigheid, loyaliteit en betrouwbaarheid.

‘Als er iets moest gebeuren, kon ik dag en nacht een beroep op ze doen. Ze hebben allemaal hart voor de publieke zaak. Ze gaan voor een minister of staatssecretaris, van welke politieke kleur ook, door roeien en ruiten om hem of haar zo goed mogelijk te positioneren.’

Waar komt die loyaliteit vandaan?
‘Die is er niet vanzelf. Laat ik zeggen dat het in de ambtelijke organisatie niet moeilijk is om weg te zakken of verzuurd te raken. Dat is toch wel een valkuil. Het gevoel te krijgen van: het zal mijn tijd wel duren, er komt straks toch weer een ander kabinet en dan willen ze weer andere dingen. Ik heb daarom altijd mijn best gedaan mensen te motiveren door ze vertrouwen te geven en verantwoordelijkheid. Het belangrijkste voor hen was toch vaak dat ze bij bewindslieden aan tafel konden zitten om thema’s politiek verder te brengen. Als mensen die kans kregen, zag je ze opbloeien.’

Vorig jaar werd u door het blad Opzij uitgeroepen tot meest invloedrijke vrouwelijke ambtenaar in Nederland. Wat vond u van die uitverkiezing?
‘Daar moest ik wel een beetje om lachen. Ik was niet de meeste invloedrijke topambtenaar. De redenering van Opzij was gebaseerd op het aantal nevenfuncties die iemand heeft. Nou ja, als je dat optelt, dan kan ik me iets bij die uitverkiezing voorstellen. Maar ik zou zelf zeggen dat directeur-generaal Laura van Geest van het ministerie van Financiën de belangrijkste topambtenaar in Den Haag is. En niet alleen van de vrouwen.’

Is het moeilijk om als vrouw aan de top te staan bij de overheid?
‘Dat is persoonlijk. Ik heb het zelf niet als moeilijk ervaren, maar dat komt ook omdat ik me niet omhoog heb hoeven knokken. Maar in de top is het toch wel een old boys network. Die jongens zijn ooit samen begonnen en kennen elkaar intussen door en door. Je ziet dat vrouwen moeite hebben om het gevecht aan te gaan, met ellebogen te werken. Dat verandert heel langzaam.’

Politieke partijen, waaronder uw partij GroenLinks, willen bezuinigen op het ambtenarenapparaat. Mee eens?
‘Ik vind het over het algemeen iets te gemakkelijk gezegd, want bij de overheid werken veel mensen in de uitvoering en op de departementen werken maar tienduizend ambtenaren. Daar kan niet veel van af, want dan doe je schade aan de beleidsprocessen.

‘Tegelijkertijd moet je wel kritisch blijven kijken naar de omvang en de taken van de rijksdienst. Is alles nou zo belangrijk? Een ambtelijke dienst heeft de neiging uit te dijen. Dus in die zin is het goed wat politieke partijen zeggen, maar je moet ontzettend oppassen voor populisme. En je doet ambtenaren onrecht aan, want ze werken echt hard.’

Dus de vooroordelen over ambtenaren die lui zouden zijn kloppen niet?
‘Nee, echt niet. (Fluisterend) Nou, misschien een enkeling. Maar ik ben de meest inventieve en creatieve mensen tegengekomen. Die problemen handenwrijvend tegemoet treden. Dat was een openbaring voor mij.’

EscenicId: 763821

Geef je reactie

Je kan een reactie ingeven op een artikel via jouw LinkedIn account.
We vragen je bij een reactie je voornaam, achternaam en functietitel - die tevens automatisch ingeladen zijn vanuit jouw LinkedIn profiel - in te vullen.

Via onderstaande link kan je inloggen met je LinkedIn account. Aanmelden met je LinkedIn Account

lezersreacties (4)

25/06/2010

nico

jeugdwerkeloosheid maandag opgelost:iedere jongere om 7 uur melden bij gemeentediensten.mee met een oudere stratenmaker,vuilophaler,groenwerker,haven,transport. niet op tijd aanwezig door wat dan ook:geen loon die dag.niet negatief benaderen maar aanmoedigen.is toch niet moeilijk.en als dat in orde is stromen ze vanzelf door.daarna de ouderen v.a. 19 jaar ook zo aanpakken.maar ja wat hebben ambtenaren en mevr v.es ooit zelf echt geproduceerd? a4'tjes met inkt.prettig weekend,nico

---

24/06/2010

Karel , Gereedschaptenicus / Machinebouwer M+K

Mijn vader was ambtenaar financien. Hadden tafeltenniscompetitie onder werktijd. In de gang van een rijksinstelling zie ik 2 ambtearen 35 minuten over vacantie praten. Onder werktijd heb ik nog nooit een lege gemeentecantine gezien. Heb in mijn vrijwilligersgroep ex-ambtenaren. Moet ja alles vele malen opnieuw zeggen en dan doen ze het nog verkeerd. Werk is voor hen een vreemd woord.
Voor een industrieman is de ambtenarenwereld een luxe wereldvreemde toestand waar je je geen zorg hoeft te maken voor je baan, ook niet als je je 3 keer ziek meldt in een jaar.
Druk?? kom nou. Zeker nooit 36 uur aan een stuk doorgesjouwd.

---

23/06/2010

robert hopman , grafisch vormgever

ik hoop inderdaad dat Andrée iets aan de jeugdwerkeloosheid kan doen. als jonge mensen niet aan het werk komen, dan bouwen ze ook geen zelfrespect op en hebben ze ook meer moeite om anderen te respecteren, zij zouden toch onze toekomst moeten zijn, er moeite en tijd in steken is noodzaak.
Veel succes Anrée, jij weet het, jij kunt het!

---

23/06/2010

johannes van Eer , boekhouder

over het algemeen heb ik geen waardering voor politici,maar mevrouw v.Es vond ik een goede in de tweedekamer.ook marco Bakker was een goede derest van nu is helemaal niets.ze kunnen niet samenwerken.het land is onbestuurbaar geworden.
kortom het is een zootje in den haag.er is geen vertrouwen.
je hoort alleen maar over bezuinigen en die politici vullen hun zakken en gaan weer weg.

---

Toelichting lezersreacties

Lezersreacties worden geplaatst op de website van VKbanen. Door het insturen van een reactie verleen je impliciet toestemming aan VKbanen je reactie onder vermelding van je naam en functietitel te publiceren op de website. Je reactie zal, indien nodig, worden geredigeerd en ingekort.

De redactie behoudt zich het recht voor om reacties te verwijderen als zij:

• Afwijken van het onderwerp, de stelling of de vraag.
• Beledigend of discriminerend zijn
• Commerciële doeleinden dienen

We vragen je bij een reactie je voornaam, achternaam en functietitel - die tevens automatisch ingeladen zijn vanuit jouw LinkedIn profiel - in te vullen. Die worden bij de bijdrage geplaatst op de website. Je e-mailadres vermelden we niet. Deze zal door de redactie alleen worden gebruikt om je een vraag te kunnen stellen, bijvoorbeeld bij een oproep om informatie, foto’s, of bij onduidelijkheden in de tekst.

De redactie van VKbanen