Dertigers gaan gebukt onder keuzestress

Als kind in de jaren zeventig was het gemakkelijk kiezen. Op de televisie keek je naar Nederland 1 of Nederland 2 en als je zin had in een ijsje nam je een Cornetto of een Raket. Lekker overzichtelijk. Maar tijden veranderen. Dertig jaar later hebben de kinderen van toen te kampen met een overdaad aan keuzemogelijkheden. Anno 2008 moeten dertigers door de toegenomen welvaart, globalisering en technologische ontwikkelingen een hoop informatie en opties verwerken. En daar hebben ze last van. Zowel in werk als in relaties vragen ze zich af: wat moet ik in vredesnaam kiezen?

Dilemma
Nienke Wijnants (33), schrijfster van het pas verschenen boek Het dertigersdilemma, wordt in 2000 als beginnend loopbaanadviseur verrast door de dilemma’s van dertigers. Na het afronden van haar studie psychologie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) heeft Wijnants zelf ook geen idee wat ze wil gaan doen. Ze heeft allerlei wilde plannen, de ene dag denkt ze aan een koffieconcern en de volgende dag wil ze als moderne Jane Goodall met chimpansees gaan werken. Uiteindelijk komt ze terecht bij een bureau voor loopbaanadvies. Als 26-jarige krijgt ze de jongste cliënten onder haar hoede en binnen de kortste keren loopt het storm. Wijnants ziet op het oog succesvolle starters worstelen met hun carrière.

‘Rond het nieuwe millennium was de economie booming en jonge hoogopgeleiden liepen met de meest indrukwekkende visitekaartjes in hun zak. Maar van de mensen die ik sprak was bijna niemand echt enthousiast over zijn baan. Ze vroegen zich af: is dit het nou?’

De moderne dertiger heeft volgens Wijnants al zoveel bereikt dat de bekende midlifecrisis zich steeds eerder voordoet. ‘Als je rond je dertigste al op de top van je carrière zit, is de vraag wat daarna komt. Ik kreeg jonge mannen in mijn praktijk met een dikke auto voor de deur, die serieus een studie psychologie of filosofie overwogen. Puur om de leegte in hun bestaan op te vullen.’

Studie
Om wetenschappelijk te bewijzen dat het dertigersdilemma niet een zoveelste modegril is, klopt Wijnants eind 2002 aan bij de UvA. De universiteit ziet wel wat in Wijnants’ verhaal en na een theoriestudie start het praktijkonderzoek onder 1.300 proefpersonen tussen de 25 en 35 jaar. Met vragenlijsten, diepte-interviews en focusgroepen probeert Wijnants te achterhalen wat de dilemma’s van dertigers zijn en waar ze precies vandaan komen.

Zes jaar en vele gesprekken later weet Wijnants het zeker: het dertigersdilemma is geen hype, het is een feit. Behalve de vraaggesprekken waarin steeds weer dezelfde problemen naar voren komen, geeft driekwart van de ondervraagden zelf aan in meer of mindere mate last te hebben van dertigersdilemma’s. Wijnants: ‘Ieder aspect van hun leven lijdt onder de hoeveelheid keuzemogelijkheden. Zal ik nu al gaan samenwonen of nog niet? Kies ik voor die lucratieve baan of ga ik toch vrijwilligerswerk doen? De keuzes zijn zo talrijk, dat men bang is met een bepaalde keus de andere 999 opties mis te lopen.’

Luxeprobleem
Sceptici, vooral bestaande uit oudere generaties, vragen zich wellicht af of de keuzecrisis die dertigers ondervinden niet een typisch westers luxeprobleem is. Een arme boer in Afrika heeft immers wel iets anders aan zijn hoofd dan de keuze tussen een nieuwe baan en een sabbatical.

Wijnants is zelf de eerste om toe te geven dat het een luxe is om veel keus te hebben, maar dat maakt het probleem niet minder relevant. ‘Dergelijke dilemma’s zijn zeker conjunctuurgevoelig. Als het economisch goed gaat, is er meer ruimte voor individuele problemen en existentiële vragen. Als je op zoek bent naar eten, ga je niet nadenken over de zin van het leven. Maar het frappante is: waar praktische problemen vaak nog aanzetten tot actie, leiden existentiële vragen eerder tot passiviteit en stress.’

Managers
En van gestreste werknemers hebben werkgevers weer last. Wijnants’ bevindingen zijn zodoende ook voor managers interessant. Stress leidt tot twijfels en door het ‘luxeprobleem’ van een krappe arbeidsmarkt is het verloop van jonge werknemers enorm. Onlangs toonde onderzoek nog aan dat 90 procent van de starters in Nederland binnen een jaar stopt met zijn eerste baan. Aan bedrijven de taak een goed personeelsbeleid op te stellen om jonge hoogopgeleiden binnen te houden, vindt Wijnants. ‘Werkgevers moeten jonge mensen geboeid houden. Niet door ze te pamperen, dat is een fout die veel wordt gemaakt. Het gaat niet om die luxe training of MBA-opleiding. Juist in tijden van hoogtij moeten bedrijven een ‘vinger-aan-de-pols-moment’ inlassen met één-op-ééngesprekken, eventueel via een externe partij.’

Marcel de Rooij, directeur van adviesbureau Twynstra Gudde, is het hier helemaal mee eens. Op het onlangs door Twynstra Gudde georganiseerde evenement Hoe hard kun je gaan? (zie kader) konden dertigers een dag lang hun hart luchten over dilemma’s in werk en leven. De negentig hoogopgeleide deelnemers spraken zowel met elkaar als met bekende gastsprekers over hun twijfels en keuzes. Presentatrice Floortje Dessing, schrijver Abdelkader Benali en voormalig topatlete Ellen van Langen waren beschikbaar voor een persoonlijk gesprek over ambitie en het bewaren van de balans tussen werk en privé. Uit de onderzoeken die op het evenement werden uitgevoerd blijkt ook dat dertigers behoefte hebben aan uitdaging. ‘Opvallend genoeg vinden dertigers van nu autonomie en uitdaging belangrijker dan een managementrol of zekerheid’, vertelt De Rooij. ‘Werkgevers moeten daarop inspelen en individueel aandacht besteden aan de wensen van hun jonge werknemers.’

Gelukkig kun je als hoogopgeleide twijfelaar ook zelf iets doen aan je keuzeproblemen. Behalve de onderzoeksresultaten geeft Wijnants in haar boek concrete tips aan dertigers om met de talrijke keuzemogelijkheden om te gaan. Maar een typisch zelfhulpboek, waar de Amerikanen zo dol op zijn, is het zeker niet. Wijnants, zelf sinds kort woonachtig in de Verenigde Staten, moet vaak lachen om de Amerikaanse boektitels. ‘Ik verbaas me om de titels waar mensen mee onder hun arm lopen, How to get happy in ten days!, dat slaat natuurlijk nergens op.’ Wijnants gelooft niet zozeer in dé oplossing, maar kan wel aangeven waar het uiteindelijk allemaal om draait: authenticiteit en autonomie. ‘Door alle impulsen van buitenaf voelen dertigers een enorme druk om aan bepaalde verwachtingen te voldoen. Stop met het denken vanuit je omgeving. Ga voor jezelf na wat jij belangrijk vindt en vaar je eigen koers.’

Tijdens het evenement Hoe hard kun je gaan? gingen dertigers met elkaar in gesprek over werk en leven. Problemen met het maken van keuzes werden door iedereen herkend.

Jochum van Krimpen (33, manager bij Stichting Sport & Zaken): ‘Op voorhand had ik niet echt behoefte aan een middagje praten over mijn dilemma’s. Maar achteraf gezien was het echt leuk en inspirerend. Bij binnenkomst werd iedereen geblinddoekt en naar een zaaltje geleid. Daar zat iedereen dan met een blinddoek op heel geconcentreerd naar de introductie te luisteren. Dat was wel bijzonder.

Persoonlijk heb ik het erg naar mijn zin in mijn baan, maar ik droom wel eens van mijn eigen bedrijf in een ander land. Een beetje zoals in televisieprogramma Het roer om. Maar echt concretiseren doe je het zelf niet. Op zo’n middag kan je daar dan met een coach over praten; hoe pak je zoiets in de praktijk aan? Hoe graag wil ik dit eigenlijk? Ik zie wel veel mensen in mijn omgeving met keuzes en stress worstelen. Ze streven onrealistische doelen na en zijn daardoor gedoemd te mislukken. Zelf ben ik niet iemand die zich laat meeslepen. Als je 80 uur voor een baas gaat werken, ben je volgens mij verkeerd bezig.’

Ellen Kooij (32, hoofd marketing & fondsenwerving bij War Child): ‘Het was een feest der herkenning. Iedereen zit met dezelfde zingevingsvragen en dilemma’s. Het fijne is dat door mijn werk bij War Child veel van mijn zingevingsvragen worden ingevuld. Want werken voor jonge slachtoffers van oorlogsgeweld is natuurlijk wel de ultieme vorm van zinvol werk.

Toch zit ik ook wel met vragen en twijfels. Ik verdeel mijn boterham ook altijd in vier stukjes met verschillend beleg, omdat ik alles lekker vind. Maar ik kies ervoor het positief te benaderen. Het is toch ook een luxe om zoveel mogelijkheden te hebben?

Het gaat er volgens mij niet om of je een goede keuze maakt, als je maar iets kiest. Presentatrice Floortje Dessing (38) verwoordde het tijdens haar sessie wel mooi. Ze zei: als je plan is om naar China te lopen, zullen mensen misschien zeggen dat dit een irreëel doel is. Maar waarom zou je niet toch alvast gaan lopen? Als je nu begint, ben je over twee jaar daadwerkelijk in China.’

Abdelkader Benali (32, schrijver): ‘De dertigers die ik tijdens het congres heb gesproken zijn snelle denkers, ze weten in discussies snel verbindingen te leggen. Wat ze gemeen hebben, is dat ze in een overgangsfase zitten. Ze zoeken naar bevestiging, willen weten hoe sterk ze staan door met elkaar van gedachten te wisselen. En ze willen werken bij organisaties die hen op de proef stelt. Daardoor komen ze erachter wat ze echt willen. Het woord ‘passie’ is vaak gevallen tijdens Hoe hard kun je gaan? Ik zou dat begrip willen verruilen voor de vraag: wat wil ik verdedigen, waar wil ik echt voor vechten? Dat is veel sterker. En de vraag: wat weet ik? is niet relevant. Wat weet ik niet? Dáár gaat het om. Werkgevers op hun beurt doen er goed aan heel goed te omschrijven wat ze verwachten van deze jonge, ambitieuze mensen. En hen vervolgens alle vrijheid te geven om ook aan die taakomschrijving te voldoen. Deze mensen zijn zo slim, die kun je met een gerust hart risico’s laten nemen.’